Piri Reis, kendisini yetiÅŸtirmiÅŸ olan amcası Kemal Reis’in 1511′deki ölümünün ardından Gelibolu’ya çekilip orada bir dünya haritası, bir de Kitab-ı Bahriye’sini hazırlamıştır. Dünya haritasını 1513′de tamamlayıp, 1517 yılında, Mısır’ın fethinin hemen sonrasındaki günlerde Yavuz Sultan Selim’e takdim etmiÅŸtir. Piri Reis bunun ardından Kaptan-ı Derya (amiral) rütbesine getirilir. Harita 1929′da Topkapı Sarayı’nın müzeye dönüştürülme çalışmaları sırasında keÅŸfedilir ve hâlâ oradadır. 1954 yılında yayımlanan En Eski Amerika Haritası adlı kitabında Afet Ä°nan haritanın kenar notlarınının, Osmanlı Türkçesinden yeni harflere çevirilerini yayımlamıştır.

Amerika’yı gösteren günümüze kalmış antik haritalar arasında Piri Reis’inkinden daha eski birkaç baÅŸka harita vardır. Bunlardan Cantino’nun 1502′de, Nicolo Caveri (Nicolo de Canerio)’nun, 1504-1505′de basılmış, Amerika’yı Asya’nın bir uzantısı olarak gösteren haritaları sayılabilir. Öbürü, 1507′de basılmış Martin Waldseemüller’in haritasıdır. Bu harita Cannerio’nun haritasından kaynaklanmıştır ama Amerika’yı Asya’dan ayrı bir kıta olarak gösterir ve onu ilk defa “Amerika” olarak adlandırır. Piri Reis kendi haritası için kullandığı kaynaklar arasında Kristof Kolomb’un haritası olduÄŸunu belirtir ki bu muhtemelen Kolomb’un 1498′de çizdiÄŸi haritadır. Kolomb’un 1498 haritasının ne aslı ne de kopyaları bulunamadığından dolayı Piri Reis’in haritası onun tek kalıntısı sayılır.

Genel Görünüm

Harita ceylan derisi üzerine çizilmiş, 90 x 60 cm boyutlarındadır. Ortaçağ haritalarından sıkça rastlanan portolan tarzında yapılmıştır, yani enlem ve boylam çizgileri yerine anahtar noktalarda yönleri gösteren pusula gülleri ve bunlardan ışınsal olarak yayılan yön çizgileri vardır.

Kenarlarda açıklayıcı nitelikte çeşitli notlar vardır. Notların bır kısmı tutsak edilmiş Portekiz ve İspanyol denizcilerin ifadelerine dayalıdır. Notlarda Yeni Dünya’nın yerlileri, hayvanları, bitkileri, madenî zenginlikleri ve diğer ilginç özelliklerine değinilir. Ayrıca, gösterilen yerlerde bulunduğu rivayet edilmiş hayvan veya hayalî yaratıkların resimlerini de gösteren harita, toplam dokuz renkle çizilmiştir.

Kenar notlarından birinde bu haritanın batıda Kristof Kolomb’un keÅŸfettiÄŸi yöreler, doÄŸuda da “Çin, Hint ve Sint” bölgelerini gösterdiÄŸini yazar. SaÄŸ kenardaki notlarının bazıların yarım cümlelerden oluÅŸması bu haritanın daha büyük bir dünya haritasının sol yarısı olduÄŸunu gösterir; öbür yarısı kayıptır.

Notlardan bir diÄŸerinde “Ä°ÅŸbu haritayı Kemal Reisin biraderzadesi unvanile müştehir Piri ibni Hacı Mehmet 919 senesi muharreminde [yani 1513 senesi 9 Mart ile 7 Nisan arasında] Geliboluda tahrir eylemiÅŸtir” yazar. Kenar notlardaki bilgilerin bir kısmı Piri Reis’in daha sonra yazdığı Kitab-ı Bahriye’sinde de aynen yer alır.

Coğrafî Ayrıntılar

Çizimde Batı Avrupa, Batı Afrika ve Güney Amerika’nın doÄŸusu kolayca tanınabilir.

Atlas Okyanusunda Kanarya Adaları, Kap Verde Adaları ve Azor adalarının konumları doğrudur ama biraz orantısızdırlar.

Avrupada Fransa ve Ä°ber Yarımadası iyi çizilmiÅŸtir. Ä°ber Yarımadası’nda gösterilen dört nehirden üçü Tagus, Guadalkivir ve Ebro olarak tanınabilir, ancak bu nehirlerin yukarı kısımlarında hatalar vardır.

Afrika kıtasında Senegal, Gambia ve Guinea, ve FildiÅŸi Sahili’ndeki Sassandra nehirlerini tanımak mümkündür. Nijer nehrinin kaynağı olarak, Sahra Çölü’nde görünen göller vardır.

Kuzey Amerikanın ayrıntıları, gerçek ayrıntılarına hiç uymamaktadır. Hispanyola olarak adlandırılan ada, kuzey-güney dogrultusunda çizilip, görünüm olarak Japonya’nın 15. yy’da bilinen ÅŸekline benzer.

Güney Amerikada Brezilya’nın kuzey kıyıları gerçekle oldukça uyumludurlar. Orinoko ve Amazon nehirleri, Trinidad adası kolaylıkla tanınabilir. Amazon’un denize döküldüğü noktanın açıklarında çizilmiÅŸ olan büyük ada ise gerçekte yoktur. Güney Amerika’nın iç bölgelerinde daÄŸlar görünür. Rio de la Plata nehri olması muhtemel bir nehrin güneyindeki kıyı ayrıntıları Brezilya kıyılarıyla çeÅŸitli noktalarda uymaktadır ama kıyı çizgisinin doÄŸrultusu güney yerine doÄŸuya doÄŸru uzanır.

Haritanın kaynakları

Kenar notları bu haritanın, bir kısmı Akdeniz’de ele geçirilmiÅŸ Ä°spanyol ve Portekiz gemilerinde bulunmuÅŸ olan, yaklaşık 20 haritanın bir birleÅŸimi olduÄŸunu belirtmektedir. Bunların arasında sekiz ‘Caferiye’ haritası, dört Portekiz haritası, güney Asya’ya ait bir Arap haritası ve Kristof Kolomb’a ait bir Amerika haritası vardır. Caferiye haritaları, çok eskiye dayanan, Abbasi halifelerinden Al-Me’mun Al-Ca’far zamanında kopyalanmış olan, Büyük Ä°skender zamanına ait haritalardır.

Piri Reis, haritasının Orta Amerika kısmının kaynağının Kristof Kolomb olduguna bu satırlarla belirtir: “Bu isimler ki mezbur cezairde ve kenarlarda kim vardır, Kolonbo komuÅŸtur ki anınla malûm oluna. Ve hem Kolonbo ulu müneccim imiÅŸ. Mezbur hartide olan bu kenarlar ve cezireler kim vardır, Kolonbonun hartisinden yazılmıştır.”

Piri Reis haritasının Kristof Kolomb haritasından kaynaklandığının önemli bir delili, Küba’nın yokluÄŸudur. Kristof Kolomb seyahatnamelerinde Küba’nın bir ada deÄŸil, kıtanın uzantısı oldugunu yazmıştır ve Piri Reis haritasında da Küba bu ÅŸekilde gösterilir.

Notlarda “Antilya” olarak deÄŸinilen Karayipler hakkında çeÅŸitli bilgiler verilir. Bir kenar notunda adı geçen “Izle de Spanya”, (günümüzde Dominik Cumhuriyeti ve Haiti’nin bulunduÄŸu) Hispanyola adasına karşılık geldiÄŸi anlaşılabilse de, bu kenar notunun yanındaki adanın ÅŸekli Japonya’ya benzemektedir. Macellan’ın seyahatlerinden önceki dönemde Atlas Okyanusu’nun batı kıyısında Asya olduÄŸu kanısı yaygındı. Çin’e varmak amacıyla yola çıkan Kristof Kolomb’un yanına Uzak DoÄŸu Asya haritaları almış oldugu bilinir, bu Kolomb’un DoÄŸu Asya kıyılarını gösteren haritalara kendi keÅŸfettiÄŸi yerleri eklemiÅŸ olması muhtemeldir. Haritanın bu bölgesindeki pek çok kıyı ÅŸekli Asya’nın doÄŸu kıyılarına karşılık gelmektedir.

Karayipler’in çiziminde Piri Reisin iki haritadan yararlandığı anlaşılabilir. Sancuvano Batisdo adı iki farklı ada için (biri günümüz Porto Riko’sunda bulunan San Juan Bautista, öbürü Küçük Antiller’de yer alan Santa Maria de Guadalupe) kullanılmıştır, ayrıca Virgin Adaları iki kere çizilmiÅŸtir.

Güney Amerika’nın içerlerinde görülen daÄŸlar Caneiro haritasında da görüldüğünden dolayı, Piri Reis’in kaynaklarından biri muhtemelen onun türevlerindendir.

Brezilya kıyıları konusundaki kenar notunda bu kıyıları kazara keÅŸfetmiÅŸ Portekiz kaÅŸiflerin ayrıntılı anlatılarından yararlandığını belirtir. Söz konusu kaÅŸif şüphesiz 1500’da Hindistan’a giderken Brezilya’yı keÅŸfeden Pedro Alvares Cabral’dir.

Haritadaki bazı yörelerin kaÅŸiflerin Ceneviz Cumhuriyetili olduÄŸuna dair övücü ifadeler bulunması, ayrıca Kristof Kolomb’dan onun Ä°talyanca’da kullanılan adı olan ‘Kolombo’ olarak bahsetmesi Piri Reis’in Cenevizli kaynaklardan da yararlandığına iÅŸaret eder.

Haritanın kaynakları hakkında diğer teoriler

Piri Reis haritası 1960′lı yıllarda bazı bilim ötesi teorilere ilham kaynağı olmuÅŸtur. Charles Hapgood, haritada Güney Amerika’nın güney ucundan doÄŸuya doÄŸru olan uzantıyı, 16. yüzyılda henüz varlığı bilinmeyen Antarktika olarak yorumlamıştır. Bu kara parçasının haritada buzlu görünmemesi, Sahra çölünde ise göllerin görünmesi yüzünden Hapgood, Piri Reis’in kullandığı kaynaklar arasındaki bir haritanın, dünyanın onbin yıl önceki, ikliminin günümüzden çok farklı olduÄŸu, bir dönemine ait olduÄŸunu öne sürmüştür. Bu iddiaya göre Piri Reis, tarih öncesi çaÄŸlarda yaÅŸamış bir medeniyetten kalma bir haritadan yararlanmıştır. Erich von Daniken ise Tanrıların Arabaları adlı kitabında, Piri Reis haritasındaki bazı ÅŸekil bozukluklarını açıklamak için, uzaylı bir medeniyetin uzaydan çektiÄŸi dünya fotoÄŸraflarından yararlanılmış olduÄŸunu iddia etmiÅŸtir.

Ancak, bu görüşler bilimsel çevrelerderde destek bulmamışlardır. ÖrneÄŸin, haritada gösterildiÄŸi biçimiyle Nijer nehrinin yatağı, Sahra’da olmuÅŸ olabilecek göllerden beslenemeyecek kadar yüksek bir irtifadadır. Haritanın pek çok ayrıntısı dünyanın uzaydan görünümüne uymacak derecede hatalıdır. Ãœstelik, Antarktika teorisiyle çeliÅŸkili olarak, Piri Reis’in kendisi, bir notunda haritanın alt kısmındaki kara parçası hakkındaki bilgileri rotalarından çıkıp kaybolmuÅŸ Portekizli denizcilerden aldığını, onların dediÄŸine göre o yörenin çok sıcak olduÄŸunu yazar.

Haritada Güney Amerika kıyılarının doÄŸuya doÄŸru dönmesinin bir açıklaması, Güney Amerika’nın doÄŸru çizilmesi halinde haritanın üzerine çizildiÄŸi kıymetli ceylan derisinde ona yer kalmayacağıdır. Bu görüşe göre Piri Reis, haritaya bir ekleme yapıp onun güzelliÄŸini bozmaktansa Güney Amerika kıyılarını haritasının alt kısmına kaydırmıştır.

Sonuç:

Piri Reis haritası, yapıldığı dönemdeki yirmi haritadaki coÄŸrafya bilgilerini, yanlışları ve doÄŸruları ile bütünleÅŸtirmiÅŸ tarihî bir belgedir. Bu haritaların bir kısmının düşman sırrı olması ve kenar notlarının tutsak edilmiÅŸ Ä°spanyol ve Portekizli denizcilerin ifadelerini de içermesine bakılırsa, bu aynı zamanda deÄŸerli bir denizcilik istihbarat çalışmasıdır. Bunca malzemenin bir elde toplanabilmesi Osmanlı Bahriyesinin 16. yy’daki askeri gücünün bir göstergesi olarak görülebilir.

Popularity: 10% [?]

Benzer Yazılar

• CoÄŸrafya Ders Notları 5
• CoÄŸrafya Ders Notları 4
• CoÄŸrafya Ders Notları 3
• CoÄŸrafya Ders Notları 2
• CoÄŸrafya Ders Notları 1
• Dünyadaki Önemli BoÄŸaz ve Kanallar
• MaÄŸaraların OluÅŸumu – Türkiyedeki maÄŸaralar
• Küresel Isınmanın Dünya Ãœzerine Etkileri
• Sayfa 169-170 – 10. Sınıf CoÄŸrafya Kitabı Soruları
• Sayfa 178-179 – Lise-2 CoÄŸrafya Etkinlikleri